Postęp cywilizacji
Mniej zamknięte, niż było przed kilkudziesięciu laty. Ulega ono ustawicznym przeobrażeniom za sprawą postępu cywilizacji, jest wielkością zmienną zależną od wielu czynników. Schemat na ryc. 3 przedstawia wzajemne oddziaływanie rozmaitych warunków środowiskowych na człowieka i człowieka na te warunki. Wzajemne związki między człowiekiem a środowiskiem są bardzo złożone, a wiele z nich narusza strukturę zdrowia psychicznego i fizycznego. Psychika człowieka jest odzwierciedleniem warunków środowiskowych, w jakich on żyje, z drugiej strony przyjmuje się, że środowisko jest zawsze czyjeś. Niektóre kierunki psychologii podkreślają subiektywny charakter powiązań człowieka ze środowiskiem. Te elementy środowiska "obiektywnego", na które człowiek nie jest wrażliwy, w znaczeniu psychologicznym nie istnieją dla niego. Omawiając sposób myślenia niektórych przedstawicieli tego kierunku psychologii, który podkreśla subiektywny charakter stosunków między człowiekiem a światem, T. Tomaszewski (1968) .
Człowiek w społeczeństwie .